Mini cursus mono

Hoe werkt mono-radio precies? Radio-technicus Syb Verwer legt het uit.



images/2020/02/JanSybrand.jpg


(foto: Frans Sman)

Radio 5 in mono

Zaterdag 15 februari werd de Week van de Jaren 60 geopend door Jan Rietman in het programma Wekker-Wakker Weekend!. Tijdens dit programma sprak Jan met audiotechnicus Sybrand Verwer over mono en stereo door de jaren heen. Hieronder een deel van zijn wetenswaardigheden:

Oren

Het feit dat we spreken over mono en stereo begint bij ons gehoor.

Wij horen stereo en da's een mooi goed. Daardoor kunnen wij onderscheid maken tussen links en rechts. Leuk dat je zo kan horen dat de Beatles soms een opname op de plaat zetten met meer links dan rechts de zang en rechts het geluid van het orkest, of andersom. Maar ons stereogehoor heeft ook nog een uitermate nuttige functie. Zo kunnen wij waarnemen van welke kant geluid komt, handig op straat om waar te nemen dat er een auto van links komt. Of dat je in gezelschap je hoofd de juiste kant opdraait als iemand je toeroept. En dat je in het Concertgebouw ziet en hoort dat de violen inderdaad links zitten en de bassen rechts.

(muzikantengrapje, vraag: "...wat is het verschil tussen een viool en een contrabas?" Antwoord: "...Een bas brandt langer...")

Het gehoor heeft drie eigenschappen waardoor wij richting kunnen waarnemen. 

Een: niveauverschil, als geluid meer van links dan van rechts komt, komt dit signaal harder binnen op het linkeroor, hoe klein dat verschil ook is.. 

Twee: looptijdsverschil, het geluid van links komt eerder op het linkeroor aan dan op het rechteroor al is dat maar een fractie van een seconde. 

Drie: faseverschil, da's iets lastiger uit te leggen, maar we pogen een waging. Ons oren hebben trommelvliezen, dat is te vergelijken met de conussen, de bewegende delen van een luidspreker. Bij een stereoweergave bewegen de conussen van de luidsprekers niet geheel gelijk. Dus onze trommelvliezen ook niet bij een waarneembaar verschil tussen links en rechts. En ook dit is van belang bij het waarnemen van stereogeluid.

Middengolf

Veel van de NPO Radio 5 luisteraars zijn opgegroeid met Radio Veronica als zeezender, die begon met uitzenden in 1961 via de middengolf. En de middengolf in Europa is mono. Middengolfstereo heeft ook bestaan maar is alleen in Amerika operationeel geweest. Ook de zenders Hilversum 1 en 2 zonden uit via de middengolf, eveneens in mono. in de loop van de jaren '60 werd het FM-zendernet opgetuigd in ons land. En die zendertechniek maakte stereo-uitzendingen mogelijk. Maar daarvoor moest de hele keten van studio via zender tot ontvanger ook stereo worden. Bij de omroep in Hilversum werden de mono-installaties in de studio's vervangen door stereoapparatuur. En successievelijk werden de zenders op de torens, verspreid over het land, ook uitgevoerd in stereo. De laatste schakel was uiteraard het vervangen van een mono radio door een stereo-installatie bij de luisteraar thuis.



images/2020/02/MonoDJtafel.jpg


De mono dj-tafel van Hilversum 3 gebouwd door de NRU. Slechts 2 faders (schuifjes...) en dan ook nog eens verticaal geplaatst zijn bedoeld voor het schuiven van de mono draaitafels. Links en recht van die schuifjes 2 grijze draaiknoppen, die waren voor het regelen van de jinglemachines. Op deze foto staan die apparaten bovenop geplaatst. Destijds stonden deze links en rechts van de DJ opgesteld. De jingleapparaten zijn van het merk Plessey, de keuze daarvoor werd gemaakt na een bezoek aan de BBC in Londen waar deze ook in gebruik waren. De microfoon op de flexibele hals die te zien is, is niet bedoeld om door te presenteren. Het betreft een Sennheiser intercommicrofoon voor contact met de technicus aan de andere zijde van de dubbele ruit. (Foto: Sybrand Verwer) 

Hilversum 3...

...bestond nog niet. Pas eind '65 startte Hilversum 3 in het Muziekpaviljoen op het Omroepkwartier, het huidige Mediapark. Dit gebouw staat er nog steeds, staat naast het kleurrijke pand van Beeld & Geluid, aan het begin van het Mediapark bij de Joost den Draaijer rotonde. Hilversum 3 was het antwoord van de publieke omroep op Radio Veronica. En naar Amerikaans voorbeeld wilden de DJ's zelf de platen kunnen draaien, dus zelf de techniek in handen nemen. Daarvoor werd door de NRU (Nederlandse Radio Unie, voorloper van de NOS) een DJ-tafel gebouwd, geheel in mono. Deze is gelukkig bewaard gebleven, staat in een van de kelder van Beeld & Geluid. In 2015 is deze naar boven gehaald voor de tijdelijke tentoonstelling ingericht over 50 jaar 3FM onder de noemer: "Your Serious Radio".

EMT

Een onderdeel dat uit een van de depots van Beeld & Geluid naar de NPO Radio 5 studio is vervoerd was een originele EMT draaitafel. En wel een mono-exemplaar.

EMT was het merk draaitafel wat tot ver in de jaren '90 beeldbepalend was in elke radiostudio. Deze EMT is inderdaad een museumstuk. Collega technicus Niels Zack is de man die verantwoordelijk is voor het operationeel maken van dit uniek stukje audio. De EMT is ondergebracht in een stevige console op wieltjes. Onderin vinden we een buizenversterker waarmee het geluid van de mono naald hoorbaar gemaakt kan worden. En met enig kunst en vliegwerk is het mogelijk gebleken de uitgang aan te sluiten op het redelijke moderne mengpaneel van de huidige radio 5 studio.

Voor de radiofreaks; de EMT uit de jaren '60 beschikt over stukje geniale techniek waarmee het mogelijk is een plaat op zowel 33, 45 of 78 toeren zeer snel te starten. Dit werkt volgens het zogenaamde slipmat-principe.

Als de machine, wat zo mag je deze EMT rustig noemen, aanzet gaat er een zeer massieve schijf op het juiste toerental draaien. Op deze schijf ligt een lichte kunststof mat, deze staat stil, terwijl er hieronder die enorme schijf zijn rondjes draait. De lichte mat staat dus stil, een soort kleine remschijf zorgt hiervoor. Zodra de presentator op de startknop drukt schiet de rem een klein stukje naar achteren waar door de slipmat gelijk door de zware schijf op toeren komt. Alleen het geluid is sneller...



images/2020/02/DSC06456.jpg


Een mono draaitafel in een van de kelderdepots van Beeld & Geluid van het legendarische merk EMT. Tijdens de week van de jaren '60 is deze door B&G uitgeleend en in de huidige studio van Radio 5 neergezet. Met bijzondere dank aan Niels Zack, hij is de man die ervoor heeft gezorgd dat dit schitterende apparaat geluid, licht en warmte geeft. Het geluid komt uit het mono element, licht en warmte wordt verzorgd door de buizenversterker die onderin is ingebouwd. Destijds stond bij de mono DJ-tafel van Hilversum 3 een dergelijke draaitafel links en een tweede exemplaar rechts. De DJ kon de platen zelf starten met wel 2 schuifjes op de regeltafel. (Foto: Sybrand Verwer)

Jaren 70

Binnenkort is het op NPO Radio 5 tijd voor de Week van de Jaren 70, dan wordt het tijd voor kamerbreed stereo.


Delen